Op 28 oktober mocht ik het Carend Congres in Utrecht afsluiten. Een hele dag lang hadden zorgprofessionals geluisterd naar kennis, onderzoek en richtlijnen. Het hoofd vol, zo kon ik me voorstellen. Daarom begon ik niet met een betoog maar met het lied: ‘We’re all going home’ van The Wanderer, over thuiskomen en luisteren naar de maat van je eigen hart.
Want in een tijd waarin sterven vaak wordt benaderd als een medisch probleem en kennis en protocollen richtinggevend zijn, gaan we voorbij aan de wijsheid van ons hart en lijken we de kunst van het niet-oplossen, van overgave aan het onvermijdelijke te zijn verleerd.
De man en de cocon
Een man ziet een vlinder worstelen in zijn cocon. Tot verwondering van de man was de geboorte van de vlinder niet zo’n gemakkelijk proces. Het kostte de vlinder zoveel moeite zich, door de nauwe opening heen, te bevrijden uit de cocon dat de man medelijden kreeg. Hij liep zijn keuken in op zoek naar een schaar. Toen hij terugkwam zat de vlinder nog altijd in de cocon te wachten op wat nieuwe energie. De man knipte de rest van de cocon weg en nu kon de vlinder zich moeiteloos bevrijden.
De wijsheid van de natuur
Met een schok stelde de man vast dat de vlinder een gezwollen lijf en verschrompelde vleugels had. Hij zag hoe de kreupele vlinder over de grond strompelde en wachtte vergeefs op het spreiden van de vleugels. Wat bleek? In zijn medelijden had de man niet beseft dat de nauwe opening de wijsheid voorstelde van de natuur. De vlinder wordt namelijk gedwongen zich door een klein gaatje te wurmen omdat daardoor de levenssappen vanuit het lijf in de vleugels worden geperst. Het moeilijke proces was precies wat nodig was voor de vlinder.
Velen van ons zijn als de man. We willen anderen maar al te graag bevrijden van beperkingen en uitdagingen maar de meesten van ons hebben geen weet meer van het wezenlijke en kostbare proces dat zich afspeelt in de cocon en dat raakt aan het mysterie.
Hoe kunnen we ruimte laten aan sterven als natuurlijk proces, zonder het volledig te willen overnemen, versnellen en beheersen?
Minder ingreep, meer overgave
Als we ruimte willen laten aan sterven als een natuurlijk proces, dan vraagt dat een radicale herwaardering ervan. Sterven als overgangsfase in plaats van eindpunt. Een rite de passage, zoals geboorte dat is. Niet het einde van het leven, maar de laatste vorm ervan. Een fase waarin de stervende tot afronding van dit leven komt, waarin levenservaringen worden geïntegreerd en geheeld totdat het leven in overgave kan worden losgelaten.
Dat vraagt dat we natuurlijke principes leidend laten zijn in plaats van door de mens bedachte principes van wat goed is. Overgave aan wat onvermijdelijk is in plaats van regels, procedures en protocollen. De regie aan het leven laten, in plaats van regie over het leven te nemen.
Dat vraagt dat we natuurlijke principes leidend laten zijn in plaats van door de mens bedachte principes van wat goed is.
Anders leren kijken
Terug naar de vlinder. Moeite hoort bij de overgang zoals ook onrust erbij hoort. Dat betekent dat we ervaringen, belevingen en symptomen zoals bijvoorbeeld onrust anders moeten leren verstaan. Niet alles wat er gebeurt in de laatste dagen en uren is een probleem dat opgelost moet worden.
Ik herinner me een man in het hospice waar ik werkte. Hij was in zijn laatste uren en erg onrustig. Hij wilde omhoog komen in zijn bed maar miste de kracht en zakte steeds weer terug. Met een vrijwilliger ondersteunden wij deze man zodat hij kon zitten op de rand van z’n bed en met een laatste krachtsinspanning kon gaan staan. Het leek een verlangen, een oer-verlangen, om tegen de zwaartekracht in zich nog een keer op te richten. In plaats van de onrust onmiddellijk met medicatie te bestrijden, kwamen wij tegemoet aan iets wat van grote betekenis bleek te zijn voor deze mens.
Van hoofd naar hart en buik
Hoe leer je aanwezig zijn? Onze eigen twijfel, aarzeling, onrust, angst en machteloosheid worden gevoed door ons denken. We zullen dan ook de beweging moeten maken van hoofd naar hart. Er is niets mis met het hoofd, mits het samenwerkt met hart en buik. In ons hart zetelen de kwaliteiten van het hart. De weg is eenvoudig en tegelijk niet gemakkelijk: erken wat er is, bijvoorbeeld je eigen angst, in plaats van deze te bestrijden. Ga met zachte aandacht naar je hart en door naar de buik, om het helemaal te gaan belichamen.
Zo sloot ik de dag ook af. Ik nodigde, voor een kort moment, de zaal uit om dit te ervaren:
Leer de aard van het brein kennen: de gedachten die er altijd zijn, maar waar je even geen aandacht aan hoeft schenken;
Maak je blik zacht en laat je ogen tot rust komen; het heeft onmiddellijk een effect op je parasympathische zenuwstelsel
Volg je ademhaling en verleng je uitademing;
Leg een hand op je hart of je buik;
Verbind je met het gevoel van rust en vrede.
Waarom een natuurlijk sterfbed behouden?
Je kunt je afvragen waarom we het natuurlijk sterfbed willen behouden in onze samenleving. Waarom is dat nodig? Voor mij is sterven een kostbaar en wezenlijk proces van ieder mens. Dat hoef je niet van mij aan te nemen of te geloven. Ik nodig je alleen uit om te voelen of er iets in je resoneert.
Als dat zo is, verdiep je dan in het proces van sterven. Je zult merken dat naarmate je bewustzijn over sterven verruimt, ook je wijsheid voor het leven groeit.
Het sterfbed is geen plek waar het leven stopt. Het is een van de plekken waar het leven zich in al zijn facetten laat zien en waar we een glimp kunnen opvangen van het mysterie.
Foto: Rosanne Goderie